تاريخ دادرس دادگسترى نيست ، تا هركسى را بتناسب كارش شهرت دهد و باندازهء شايستگى و استحقاقى كه دارد مكافاتى بخشد . چه بسا اشخاصى را كه از تلفيق و بهم بافتن گفته‌هاى ديگران صفحاتى سياه كرده‌اند ، با القاب بالابلند ياد نموده ، و نام آنها را جاودان داشته ، و برعكس كسانى را كه در حقيقت نابغهء زمان خود در علم و عمل بوده‌اند ، ناديده انگاشته و نمونهء آن ، رفتاريست كه نسبت بابن نديم روا داشته است ، ابن خلكان نامى از او نبرده ، درحالىكه از كسانى نام برده كه در مقايسه با ابن نديم ، بپشيزى ارزش نداشتند ، و همچنين صاحب - وفات الوفيات در استدراكاتى كه بر - وفيات الاعيان - نوشته ، نامى از ابن نديم نبرده . و كسانى هم كه نامى از او برده‌اند . باندازهء مجمل و ناقص است ، كه مقصود كسى را در شناختن ابن نديم ايفا نمىنمايد ، چنان كه ياقوت در كتاب معجم الادباء همين‌قدر گويد : - محمد بن اسحاق نديم ، مكنى بابو الفرج ، كنيهء پدرش ابو يعقوب ، مصنف كتاب الفهرست است ، كه بسيار خوب و با احاطهء كامل ، آن را از كار در آورده ، و مىرساند كه اطلاعات كاملى در فنون علمى داشته ، و از وى نيز چنين كارى بعيد نبود ، زيرا كارش وراقى و و كتابفروشى بوده : و در مقدمه كتابش ، گفته است كه آن را در سال 377 تأليف كرده ، و بجز اين فهرست - كتابى نيز بنام كتاب التشبيهات دارد . و از شيعيان معتزله بشمار مىرود ، اين است تمام آنچه كه ياقوت نوشته ، و از اين ترجمه ، و سرگذشت هيچ بدست نمىآيد كه تولد ابن نديم در چه سال ، و در كجا بوده ، و چگونه زندگانى نموده و چه معلوماتى داشته ، و در چه زمان وفات يافته است . و همين‌قدر هم مىدانيم كه ابن نجار در كتاب ذيل تاريخ بغداد - مىگويد : - ابن نديم كتاب الفهرست را در ماه شعبان 377 تأليف نموده و در بيستم شعبان 385 وفات يافته است « 1 » . الخ مؤيد اين گفتار نيز اين شرحيست كه در حاشيهء صفحهء اول نسخهء خطى چستربيتى مشاهده مىشود : مؤلف اين كتاب محمد بن ابو يعقوب ، اسحاق بن محمد بن اسحاق وراق ، معروف بابن نديم است . كه از ابو سعيد سيرافى ، و ابو الفرج اصفهانى ، و ابو عبد اللّه مرزبان ، و ديگران روايت نموده ، و از خود او كسى روايت نكرده ، و وفاتش در روز چهارشنبه بيستم شعبان سال سيصد و هشتاد ، در بغداد بوده ، و او را بشيعيت متهم مىداشتند ، و خدا او را عفو نمايد . اين نوشته تاريخى ندارد ولى چنان كه در مميزات نسخهء چستربيتى ، متن عربى آن را با ساير مميزات آن نسخهء ذكر كرده‌ايم ، ظاهرا از احمد پاشا مقريزى و به خط او است كه مالك آن كتاب بوده و در حدود سال 824 هجرى و قبل يا بعد از آن نوشته است . و در كتاب الوافى بالوفيات ، نيز وفات او را در سال سيصد و هشتاد ذكر كرده « 2 » ولى

--> ( 1 ) كتاب الوافى بالوفيات ج 2 - ص 197 ( 2 ) رجوع شود بصفحهء اول مقدمهء چاپ مصر در سال 1348 هجرى